domenica 25 luglio 2010

Ngjashmëria e gjuhës hitite me atë shqipe

Arkeologjia moderne dhe filologia, me studimin e shkrimit kuneiform dhe me ndihmën e C14 radioaktiv, kane sjellë në dritë qytetërimin e perandorisë së madhe hitite, kryeqytetit të saj, dhe gjithashtu pjesë nga leksiku i po kësaj perandorie.

Pak pas revolucionit neotilik dhe me ndryshimet e strukturës së saj, gjejmë në Çatal Hüyük (aktualisht Turqi), një qytet të ndërtuar mbi baza traditash të forta, dhe i lashtë të paktën sa Tiro dhe Sidona (7000 vjeçare), duke u bazuar në të dhënat e teknikave të datimit të Bahir Alkim, dhe nga të tjerë kërkues dhe shkencëtarë të njohur.

Winckler zbulon në Boghazköv gjuhën e Hititëve, dhe kryeqytetin e perandorisë së tyre Hatusa, midis Detit të Zi dhe Mesdheut, pranë Haly, e përqëndruar në Jug brënda një mali, në një luginë që hapet drejt Veriut. Ky pozicion nuk bën që të mendosh në rradhë të parë që Hititët kishin përhapur dominimin e tyre drejt jug/jug-lindjes, përtej vargmalit të Tauro deri në Babiloni dhe poshtë në Palestinë. Pra është me rëndësi të madhe zbulimi i perandorisë Hitite në Anatolinë Veriore, në një zonë që nuk ishte e llogaritur ndërmjet qëndrave kryesore të qytetërimit.

Lexuesi po bën pyetjen se përse po insistoj me Hititët. E thjeshtë: për mua ata janë Trojanë, dhe gjithashtu Ilirë, Etrusk, Shqipëtarë; dhe mbas ardhjes të Eneas në Itali, edhe Romakë.

Provat i gjejmë në leksikun dhe në arkeologjinë, në etnografinë dhe në monumentet e sjella në dritë nga gërmimet e kohëve të fundit, dhe nga një studim i thellë i antropologjisë, duke mbajtur parasysh që kjo shpesh varet edhe nga kushtet ambientale të vëndeve dhe të rajoneve të ndryshëm të botës.

Dhe tani po ju jap një listë të vogël me fjalë hitite, në të cilat gjejmë ngjashmëri me arbërishten (shqipen):

Fjalë hitite

Fjalë shqip

Ni

Ata

At-i

Asht

Asht-i

Mat

Mat-ënj

Maje

Manj

Njoj

Njoh

Wit

Vit-i

Ane

Anë

Gjun

Gju

Qend

Qind

Ili

Yll

Bait

Baj

Et

Etë

Est

Është

Gurta (qytet)*

(i) Gurtë

Lule

Lule

Dor

Dorë

Mial

Mjaltë

Wesha

Veshje

Urim**

Urim

Shur

Shur

Turija***

Turi

Nakt

Natë

Ara

Arë-a

Shkal

Shkallmoj

Sojoti

Sitë

Hur

Ur-i

Lehit

Lehtë

Lissi

Lis

*Qyteti ishte i gurtë në antikitet, pra fjala rrjedh nga Gur.

**Urim, në hebraisht, është akti me të cilin Saçerdoti i Madh consulton Zotin. Përgjigjja quhej thunim; këtu është evidente rrënja ilirike thom.

***Turija, hit = litar me të cilin lidhej feçka e derrit, i përkthyer nga ilirishtja Turi = Feçkë.

Marrë nga libri Thot, Tat parlava albanese i autorit Giuseppe Catapano

domenica 18 luglio 2010

Muzeu arkeologjik i Tarkuinisë (2)

-Pjesa e dytë-

Në sallën pranë, poshtë dritares ndodhet një kapak tjetër. Megjithëse është ngjyrë gri dhe i thjeshtë si i pari, ai është pak i stolisur në ekstremet e tij. Mbishkrimi që është gdhendur mbi të na paraqitet, nga pikpamja letrare dhe konceptuale shumë i perfeksionuar, edhe se fatkeqësisht nuk është e mundur që të lexohet i gjithi: gërmat janë të prishura dhe guri është i ciflosur dhe nuk është e drejt që të kërkojmë ta gjejmë duke ndjekur kuptimin e fjalisë.

kapak sarkofagu

mbishkrimi_1

Pellazgo - Etrusk

Shqip

C

Qe

ANA

ana

NAS

nash

LA

la

ROI

roi

LARTHAL

I Larti

MATIUAL

I Maturi

CCLA

Ke krah

TI

Tij

ANATI

Ana Tij

VOI

vej

LAFTNI

lavdi

CERIM

kërkim

TE

te

MAHI

Madhi

SA

Za

MUTHITH

mu thith

Ne fundin e sallës së dytë të muzeut gjendet një sarkofag me një figurë burri të shtritë mbi kapak. Bazamenti na paraqet disa basoreliev të komplikuar që tashmë janë mbuluar nga mjergulla e kohës dhe duken si fantasma të vetvetes.

Figura e burrit në qëndrimin e tij të qetë duket shprehja e lumturisë, sikur të mos lexonim mesazhin që është gdhendur në gurin e kapakut, ne mundet që të mbesim me të tillë ndjesi.

Ndërsa mbishkrimi është një thirrje e dëshpëruar, e drejtuar ARNO- s, Krijuesit, për humbjen e gati të gjithë pjestarëve të familjes, ndoshta nga ndonjë epidemi.

Sa dhimbje të thellë kuptojmë nga këto fjalë:

Ke dënuar etëtit që të mbijetojë o Krijues!”.

sarkofag

mbishkrimi_2

Pellazgo – Etrusk

Shqip

DAINOA

Dënove

APAT

apat

RUI

ruj

LAROIAL

duke la rojtjen

FEKH

duke fik

ATA

ata

CRI

qe i ri

AI

ai

CALE

ka le

ONAS

jonash

ARNO

Arno

AI

ai

LAROI

la roi

ATIMIA

a timia

PUIA

gruia

APA

apa

AVIS

a fis

TER

tër

NES

nesh

Varret Vend – Kahrun dhe të tjera varre që gjenden në Tarkuini janë vënde kulti.

Rregulli, dhe pastërtia që i dallojnë shprehin dashurinë e madhe për paraardhësit tanë të largët, nga ana e atyre që ruajnë këtë kulturë dhe me pasion ja tregojnë vizitatorit. Vizitatorët mund që të lexojnë me sytë e tyre te mbushur me habi mesazhet, dhe mësojnë që të duan kë jetoi dhe vuajti si ne, shumë kohë përpara nesh.

Lucus a non lucendo, thoshte ironikisht Marco Fabio Quintiliano, duke pasur parasysh shtrembërimet e fjalëve për të gjetur rrënjët pikërisht të fjalëve.

Në fakt nuk ishte aspak “pylli i shenjtë që nuk bën dritë” rezultati i përpjekjeve i shumë gjuhëtarëve që kanë pasur iniciativë dhe janë përpjekur të gjejnë çelësin e gjuhës së Etruskëve, me anë të fjalëve gjarpëruese, që rrëshkasin nga duart dhe në më të shumtën e rasteve na bëjnë që të humbim orientimin.

Kanë arritur qëllimin e tyre vetëm ata që kanë pasur intuitën që të përdorin gjuhën shqipe.

Një falenderim i madh i shkon Profesorit Zacharie Mayani i Universitetit të Sorbonës të Parisit, që ka mësuar gjuhën shqipe, dhe ka thelluar njohjen me praktikën e bërë në Shqipëri, dhe kështu ka bërë të mundur të nxjerri në dritë të vërtetën. Një tjetër personalitet me kulturë të madhe është Profesori Skënder Rizaj i Universitetit të Kosovës në Prishtinë, që me ndihmën e gjuhës shqipe ka arritur që të interpretoj paleografinë e Tuqisë perëndimore të sotme, që në lashtësi ishte e banuar nga fise pellazgo – ilire.

Gjithashtu nuk duhen harruar studimet e thella të Profesorit Giuseppe Catapano, që me të njëjtën metodë i ka dhënë dritë të re gjuhës ezoterike të bregut tjetër të Mesdheut, Egjiptit faraonik ( në gjuhën shqipe fara (j)onë).

Marrë nga libri L’etrusco lingua viva e autores Nermin Vlora Falaschi

domenica 11 luglio 2010

Muzeu arkeologjik i Tarkuinisë

-Pjesa e parë-

Muzeu arkeologjik i Tarkuinisë është një thesar me reperte. Çdo kat të ngjall admirim dhe habi. Çdo repert na tregon simbolikisht një fragment të historisë, që është zhvilluar nga objekti në objekt, në një jetë të jetuar dhe që na ka mbetur e dëshmuar nëpërmjet bukurisë së artit.

kuaj me krahë

Të dy kuajt janë të gjallë e të fuqishëm, drejt në këmbë përpara gati për tu hedhur në hapësirën e pafund. Dhe kush po i admiron, vazhdon që ti admiroj, në pritje që të marrin fluturimin. Dhe kur largohet… e bën sepse ndoshta imagjinon që kanë fluturuar tashmë në drejtim të botëve të largëta. Është interesante të vëresh të njëjtin ekspresion artistik, në këmbë drejt lartësisë, egzistonte në Iliri, siç na e tregon ky kal me flatra i shekullit të IV para Krishtit, i gjetur pranë qytetit të Kolonjës në Shqipëri.

kal me krah i gjetur në Shqipëri

Në muzeun e Tarkuinisë janë sugjestivë në mënyrë të veçantë mendimet që kanë mbërritur deri në ditët tona me anën e mbishkrimeve nëpër sarkofag.

Në katin e poshtëm, në qëndën e sallës së parë, spikon një sarkofak shumë i bukur i bardhë. Sipër kapakut gjejmë një grua të shtrirë. Përveç kokës së saj, me kokën të mbështetur në të njëjtin jastëk, qëndron një bust fëmije, dhe nga të dy krahët e tij qëndron një luan. Të katër anët e sarkofagut janë të zbukuruar me figura në basoreliev të punuara me mjeshtëri të rradhë.

Posht kapakut gjejmë një mbishkrim të bukur dhe interesant, siç janë të gjithë mbishkrimet e muzeut:

sarkofag

mbishkrimi_1

Pellazgo – Etrusk

Shqip

CE

qe

LOUR

lodhur

PARTUNUS

nga pjellje

LA

la

RISA

risì

LIMA

dhima

CLAN

klan

RAMOAS

ra mosh

CUCLNIAL

kukumal (pirg)

ZILKH

zije

CEKHAN

që kjan

E

e

RI

ri

TENOAS

te ne

A

a

FIL

bir

Ce

A

â

LOAS

lash

KH

koha

XXXII

32 (?)

Duhet të marrim në konsideratë që edhe ky mesash me kaq shumë dhimbje, i përket një periudhe të vonëshme, jo vetëm për prezencën e numrave romak, por edhe për lanitizimin e disa fjalëve si FIL (filius) dhe në veçanti PARTUNUS (partus), që për sa është e mundur të gjykosh duke marrë parasysh gjuhën e sotme shqipe, që i korrispondojnë të gjitha fjalët e tjera, nuk egzistojnë në gjuhën e lashtë të Pellazgo –Ilirëve. Në të djathën e sarkofagut që morëm në analizë, ndodhet një kapak varri që mund ta anashkalonim pa e vënë re, sikur të mos tërhiqte vëmëndjen mesazhi që ka të gdhëndur dhe na jep ndjenjën e një trishtimi të madh për këtë djalosh 25 vjeçar, që i mposhtur nga ndonjë sëmundje që e shpuri në varr rininë e tij:

mbishkrimi_2

Pellazgo – Etrusk

Shqip

   

CE

qe

LOUR

lodhur

LA

la

RISAL

risin

CLAN

klan

CUCLNIAL

Kukumal

THANKH

thatë

TI LUS

Ti lus

LUPU

lypi

A

â

FILS

fisit

XXV

25 (?)

Djaloshi i ka kërkuar të afërmve të tij që të luten për të: ne të gjithë jemi në një farë mënyre pasardhësit e tij, dhe të gjithë ne duke lexuar këtë mbishkrim, ndihemi të detyruar të bëjmë një lutje për paqen e përjetëshme, për këtë djalosh të vdekur para kohe.

Marrë nga libri L’etrusco lingua viva e autores Nermin Vlora Falaschi

domenica 4 luglio 2010

Kombi dhe gjuha e shqiptarëve

 

Shqiptarët flasin një nga më të vjetra e më të bukura gjuhë të dheut. Gjuhët që kanë qënë të ngjashme dhe bashkëkohëse me gjuhën shqipe janë zhdukur prej mijëra vjetësh, dhe nukSami Frashëri fliten më në asnjë vend të botës. Në vendin e tyre fliten gjuhët që rrjedhin prej tyre. Shqipja si gjuhë është e ngjashme me greqishten e vjetër, me latinishten, me sanskritishten gjuhë e vjetër e Indisë, me zendishten gjuhë e Persisë së vjetër, me keltishten, me teutonishten etj. Por këto gjuhë që numëruam më sipër janë me të reja se gjuha shqipe dhe kanë mijëra vjet që nuk fliten më, dhe rrojnë të shkruara vetëm në faqet e disa librave shumë të vjetër. Këto gjuhë quhen “gjuhë të vdekura”, dhe shqipja, gjuha jonë që është më e vjetër nga ato është e gjallë dhe flitet edhe sot si në kohën e Pellazgëve.

Pa dyshim Pellazgët janë kombi më i vjetër arian i Europës. Ka shumë fakte dhe shumë rrëfime që na tregojnë se Pellazgët që ne na duken si një përrallë për faktin që janë një komb shumë i lashtë, kanë folur këtë gjuhë që flasim edhe ne sot e kësaj dite. Emrat e perëndive që Pellazgët u faleshin, i ka huazuar mitologia e grekëve dhe romakëve, por edhe shumë fjalë të tjera që historia i ka ruajtur si emra vendesh etj,.. duken që janë fjalë thjeshtë shqip edhe na tregojnë që Pellazgët kanë folur mijra vjet më parë të njëjtën gjuhë që flasim edhe ne sot, pothuajse pa ndryshime, ose me aq pak ndryshime saqë po të dilte ndonjë pellazg do të mund të flisnim me të si flet një gegë me një toskë.

Gramatika e gjuhës shqipe, lakimi dhe zgjedhimi, hollësia e nyjeve, dhe e përemrave e të tjera bukuri të kësaj gjuhe, që jo vetëm asnjë nga gjuhët e sotme nuk i ka, por as gjuhët e vjetra nuk i kanë, na tregojnë që shqipja është një gjuhë shumë e vjetër dhe na vjen nga kohët e qëmotëshme e ruajtur e paprishur dhe e pandryshuar.

Shënja e kombit është gjuha. Çdo komb njihet me anë të gjuhës. Ata njerëz që harrojnë apo nuk flasin më gjuhën e tyre, ma kalimin e kohës bëhen qytetarë të atij kombi që i flasin gjuhën. Shumë qytetërime që janë zhdukur mos pandehni se vdiqën ose u vranë të gjithë, jo, por u përzien me kombe të tjerë dhe morën gjuhën e tyre dhe u bënë pjesë e tyre.

Kështu u zhdukën Maqedonasit, Thrakët, Frigasit, dhe shumë popullësi të tjera që nuk ishin pellazgë d.m.th. shqiptarë si ne, pra këto popullësi sot nuk janë por u zhukën dhe u harruan sepse humbën gjuhën e tyre. Por shqiptarët e atij vendi që sot quhet Shqipëri e kanë ruajtur fort mirë gjuhën e tyre, dhe kështu edhe sot në këtë vend flitet gjuha e Pellazgëve të lashtë.

Si kanë mundur shqiptarët të ruajnë gjuhën e tyre të plotë e të paprishur për një kohë kaq të madhe? Si ka mundësi që gjuha shqipe nuk është prishur dhe nuk është ndryshuar edhe pse nuk ka pasur shkronja dhe libra, dhe duke mos qënë e shkruar dhe duke mos e mësuar nëpër shkolla, kur gjuhë të shkruara dhe të krijuara me kujdes të madh janë prishur aq shumë sa sot quhen gjuhë të tjera? Përgjigja e këtyre pyetjeve është fare e lehtë: Shqiptarët e kanë mbajtur gjuhën dhe kombin e tyre jo me shkronja, jo me dituri dhe sa me qytetërim, por vetëm me pastërti, duke qënë gjithmonë vetëm dhe duke mos u përzjerë me të tjerë, dhe duke mos futur të huaj në vendin e tyre. Të qëndruarit larg nga e gjithë bota, nga dituritë, nga tregëtia me një fjalë të jetuarit nëpër male, u ka ruajtur shqiptarëve kombin dhe gjuhën.

Se përse shqiptarët nuk kanë menduar të shkruajnë gjuhën e tyre, kjo është një çudi e madhe. Nuk flasim për ato fise të vegjël dhe të shpërndarë të Pellazgëve dhe të Ilirëve të vjetër, sepse ata duke jetuar nëpër male nuk kishin nevojç që të shkruanin dhe as nuk u vinte ndër ment një gjë e tillë. Por Maqedonasit që kishin një mbretëri të sofistikuar, ashtu edhe mbretëria e Pirros në Epir dhe e Teutës në Iliri përse nuk patën nevojë që të shkruajnë gjuhën e tyre? Filipi i Maqedonisë që donte që të zgjeronte mbretërinë e tij dhe të pushtonte Greqinë, përse nuk bëri të shkruhej gjuha e tij ashtu si greqishtja? Aleksandri i Madh le të themi që nuk pati kohë, por Ptolemenjtë që zgjuan diturinë dhe gjuhën greke në Aleksandri, si nuk menduan për gjuhën e tyre që ti bënin një palë shkronja, duke parë të gjithë kombet e Azisë dhe të Egjiptit që shkruanin cilido në gjuhën e tij? Romakët mësonin filozofinë në gjuhën greke, por kishin bërë shkronja edhe për gjuhën e tyre latinishten, kështu që shumë gjëra i shkruanin dhe i lexonin në këtë gjuhë.

Johan George von Hahn (1811-1869), filologu i madh gjerman, ka shkruar shumë të vërteta për Shqipërinë, dhe ka gjetur në një vend të Shqipërisë një gur të shkruar shqip me disa shkronja të cilat u ngjajnë shumë shkronjave fiqinishte edhe duken të marra prej atyre por pa qenë vetë ato. Por këto shkronja nuk janë parë gjetkë, dhe as dihet që të kenë qenë të përdorura në Shqipëri. Disa varre dhe të tjerë gurë të shkruara me shkronja greke në Azinë e Vogël afër Angoresë, si edhe disa të tjerë të shkruara me shkronja latine në Etruri të Italisë, gjuha e të cilëve (gjuha e shkruar mbi varret dhe gurët) nuk është as greqisht as latinisht, duken të jenë shkruar në gjuhën shqipe prej Frigasve dhe Etruskëve të vjetër, të cilët ishin Pellazgë d.m.th. shqiptarë. Kuptohet që shqiptarët e vjetër kanë shkruar gjuhën e tyre me ato shkronja që njihnin, kështu që ata shkruanin herë me shkronja arabe, herë me shkronja greke dhe latine. Kjo ka ndodhur sepse shqiptarët nuk kanë menduar kurrë që të përgatitnin një palë shkronja për të shkruar gjuhën e tyre: dhe gjuha shqipe kishte mbetur deri në kohën tonë gjuhë e pashkruar.

Marrë nga libri Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhetë i autorit Sami Frashëri