domenica 19 aprile 2009

Idealet kombëtare dhe linguistika: rindërtimi i gjuhës shqipe

Një rast interesant është relacioni që lidh studimet gjuhësore të autorëve italo shqiptar dhe formimeve të idealeve kombëtare. Në veçanti ngjashmëria e gjuhës së pellazgëve të lashtë me gjuhën greke dhe latine është përdorur nga autorët arbëreshë për të vërtetuar autonominë dhe lashtësinë e gjuhës shqipe. Midis autorëve kryesorë që bënë skemën interpretuese të historisë së gjuhësisë dhe kulturës së shqipëtarëve dhe frymëzoi intelektualët e rilindjes kombëtare është Nicolò Chetta (1741-1803) që në librin e tij: Tesoro di notizie su dè macedoni rindërton historinë e indentitetit të shqiptarëve nëpërmjet krahasimit midis dokeve dhe zakoneve dhe gjuhës së shqiptarëve me popullësi të tjera (maqedonasit) dhe i konsideronte si paraardhësit e këtyre popujve. Për sa i përket gjuhës provat dhe elementët që egzaminohen, synojnë të rindërtojnë origjinën e gjuhës shqipe si një gjuhë komplet e ndarë nga gjuha greke dhe latine. Implikime të forta ideologjike dalin edhe nga shkrimet e studiozëve italo shqiptarë të shekullit XIX, në të cilët idealet kombëtare influencojnë në mënyrë deçizive trajtimin dhe interpretimin e fakteve gjuhësore. Në fakt këta autorë synojnë të japin një identitet historik dhe gjuhësor shqipes dhe të demonstrojnë indipendencën dhe rëndesinë fillestare dhe të vërtetojnë nëpëmjet provave gjuhësore veçantinë dhe lashtësinë e gjuhës dhe si rrjedhojë të popullit shqiptar. Edhe një çështje praktike siç është ajo e shkrimit (grafisë) është bërë në funksion të nevojave të një politike gjuhësore kombëtare. Autorët arbëreshë vazhduan të përdornin mënyra analizimi të teorive që i përkasin traditës iluministe, siç është raporti midis gjenisë dhe gjuhës, dhe sidomos gjenisë kombëtare. Për shembull Vincenzo Dorsa (1823 –1855) i referohet jo vetëm leteraturës shkencore për gjuhën shqipe ( janë cituar Hahn, Bopp, Fallemayer, Stier etj) por edhe trazhgimisë së Giambattista Vico (1668 -1744) si dhe autorëve të tjerë të shekullit të XVIII.
[…] të vihet në qëndër të vëmëndjes lashtësia para Homerike e gjuhës shqipe duke e krahasuar me gjuhën greke dhe latine. Autoritetet më në zë të kësaj fushe sidomos Malte-Brun, Court de Gèbelin, Mazocchi, do të jenë një ndihmë për ne për të ndjekur në disa pika ngjashmërinë me gjuhë e tjera indoeuropjane e semite që rrjedhin në origjinë nga një gjuhë e përbashkët. Do të ndjekim zhvillimin e fjalëve të udhëhequr nga të njëjtata ligje nga të cilat zhvillohen idetë duke i bërë thirrje mësimeve të mjeshtrit Vico[…] doshta kemi rastin të bëjmë historinë ideale të gjuhës shqipe. […] (faqe.8-10)
Duke marrë në analizë teorinë që gjuha shqipe është vazhdimi i gjuhë së pellazgëve të lashtë, Dorsa kërkon të provoj një lidhje gjeanologjike të veçantë të gjuhës shqipe me greqishten e vjetër dhe gjuhët e italisë. Edhe autorë të tjerë italo shqiptar e mbështetën këtë lidhje, në veçanti Jeronim De Rada. Ideja që gjuha pellazge ishte një gjuhë që kishte influencuar gjuhët antike të Greqisë dhe kishte një lidhje me gjuhën persiane e ndeshim edhe tek veprat Carlo Cattaneo. I njëjti kuadër karakterizon Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese i autorit Demetrio Camarda. Tek Camarda aseti i krahasimit konfermohet nga njohja e letteraturës gjermane mbi këtë çështje (Bopp, Shleicher, Curtius) e cila kërkon të demonstrojë një mardhënie ngjashmërie midis greqishtes së vjetër dhe shqipes qoftë me krahasimin gramatikal qoftë me rikostruimin etimologjik të fjalëve.
Marrë nga libri "Firenze e la lingua italiana"
P
ërktheu nga italishtja Elton Varfi
Link versioni italisht:
Ideali nazionali e linguistica: la ricostruzione dell’albanese

lunedì 13 aprile 2009

Etimologjia e saktë e YTI dhe βαρβαρ – ος (barbar – os)

Fjala që ka më shumë rëndësi për pikëpamjen tonë nga Odisea , ështe emri që Uliksi i dha Polifemit, që u përdor për të thirrur atë, pra : ουτις (outis) . Që në vështrimin e parë, ne e kemi parë se ashtu siç ështe shkruar ουτις (outis) , ose siç kanë dashur ta shkruajnë më vonë, nuk ështe një fjale greke, sepse do të duhej të ishte : ουδεις (oudeis) që mund të kishte kuptimin “askushi” . Ου τις (ou tis) që gjithashtu do të thote “askush” shkruhet në dy fjalë te veçanta siç e gjejme kudo tek Iliada dhe Odisea. Ουτις (outis) nuk ka qënë konsideruar si një fjalë që shënon askushin për më tepër si transkriptim i YTI : yti pellazgjike. Nëse në fillim kjo YTI = yti shqipëtohej në mënyrë te përshtateshme, sipas pellazgjishtes dhe kuptohej fare mirë nga i gjithë auditori, shumë më vonë kur në epokën e Pisistratit rapsodite u përkthyen në greqisht, YTI nuk u përkthye por thjesht u transkriptua me ουτι (outi). Në fillimet e transkriptimit te kësaj fjale në greqishten megjithate shqiptohej me saktesi: YTI dhe auditori vijonte automatikisht t’i jepte domethënien e vërtete: YTI. Por më vonë kur tekstet krahasuese pellazge nisën te bëheshin gjithnjë e më te rradha dhe përfunduan më pas duke u zhdukur fare, u harrua shqipëtimi i vërtete dhe humbi gjithashtu kuptimi i sakte: ουτις (outis) që nuk ishte përkthyer dhe i dhanë kuptimin Askushi.
Kjo YTI pellazge, shumë e përdorur edhe sot, pikërisht po me ate kuptim që e ka përdorur Odisea, pa dyshim i bëri t’ua mbathnin te gjithë ciklopët njëri pas tjetrit, që vinin para shpellës së Polifemit për ndihmë, për arsyen e thjështë se në pellazgjishten ose shqipen YTI gjithnjë do te thote: yti (yt+i) dhe jepet si përgjigje për pyetje te tilla si:
Kush ta qit synë i pari ? }YTI
Kush te shtyn i pari te biesh në rripë ? }YTI
Kush ta ben te ligën më te madhe ? }YTI
Kush te vjedh më mirë ? }YTI
etj., etj.
YTI ështe kudo me kuptimin: farefisi yt më i afërt, miku, shërbëtori, i punësuari ose çdo përson që ështe i lidhur ose pranë jush dhe që përgjigjet ose i përgjigjet pyetjes që i bëhet.
Për te shpjeguar rastin e ciklopëve që iu drejtuan Polifemit gjërat do te kenë ndodhur kështu:
- Ciklopi i parë, pa dyshim ai më afër ka rendur tek ai dhe e ka pyetur: cili bari të ka goditur? – Sapo Polifemi i është përgjigjur yti, tjetri pa pritur fjalët e tjera është kthyer për te të vetët dhe është ndalur për të shmangur ngaterresa të tjera, sidomos me ciclopët e tjerë.
- Ciklopi i parë është nisur te të vetet dhe atehere menjëhere ka rendur ciklopi i dytë dhe dialogu ka filluar pak a shumë: Cili bari të ka goditur? ose cili të ka plagosur? Polifemi përsëri i është përgjigjur: yti . Edhe ky ciklop i dytë po njësoj për të shmangur çdo diskutim me ciklopët e tjerë është kthyer po me aq shpejtësi dhe ka ndalur te të vetët.
E po kështu i treti, i katërti, i pesti dhe gjithë ciklopët e tjerë, deri tek i fundit; për shkak të kësaj fjale magjike ;Yti ose me kuptimin pellazg që Uliksi e ka vënë në gojën e Polifemit, ata të gjithë ua mbathën pa kërkuar shpjegime, duke besuar se kështu nuk do të ngatërroheshin në një histori, që e kishte shkaktuar bariu i tyre me Polifemin.
Duke i dhënë ουτις (outis) jo më kuptimin grek askushi që nuk mund të kishte nga vetë forma por kuptimin pellazg yti që i përshtatet shumë më mirë, gjithë vargjet greke përkatese bien vetvetiu sepse duket që jane futur duke përdorur dhunë dhe nuk përbejnë një trup me tekstin që e rëndojnë…

Një fjalë tjetër, e cila provon se gjuha pellazge ka qënë gjuhë e vatres për gjithe antikitetin dhe që me këtë ciliesi jo vetëm ka ndikuar mbi greqishten, por i ka shërbyer për t’i dhënë ose siguruar lëndë, është fjala: βαρβαρ – ος (barbar – os) . Grekët në lashtësi duke respektuar kuptimin etimologjik të kësaj fjale nuk e përdornin përveçse kur dëshironin të cilësonin një gjuhë tjetër të ndryshme nga greqishtja, dhe asnjëhere kur flisnin për racën, kombin , për qytetërimin , ose për një temë tjetër analoge. Vetëm më vonë dhe sidomos nga latinët fjala: barbari u përdor për të cilësuar popujt e paqytetëruar dhe në veçanti ata që pushtuan perandorinë deri në shkatërrimin e sajë përfundimtar, dhe pastaj i mbeti ky kuptim. Sa për grekët që e huazuan këtë fjalë nga gjuha pellazge, i dhanë kuptimin që kishte në këtë gjuhe, domethëne : që flet belbër ; ose që flet si femijë në menyrë të pashkoqitur. Në fakt duke u mbështëtur mbi gjuhën pellazgjike aktuale, domethëne shqipen , mund të jepen dy shpjegime etimologjike të përsosura kësaj fjale: i pari është ideja ose domethënia e llafazanërise, të flasesh mbarë e mbrapsht ose të flasësh vazhdimisht që jepen në shqip: flet bërbër, si byth e turtullit; dhe shpjegimi i dyte është të shtrembërosh kuptimin e fjalëve ose t’i hash rrokjet, duke i shqiptuar ndryshe nga mënyra e drejtë e përgjithshme, si për shembull thuthuqi, që jepet shqip flet belbër si foshnjat domethëne belbëzon. Në të dyja rastet, si flet bërbër si flet belbër gjuha shtrembërohet aq shumë sa bëhet e pakuptueshme edhe për një shqipëtar. Kjo ka qënë e njëjta gjë me grekët e lashtë, të cilët flisnin të gjithë gjuhën pellazge, si ata që e flasin ende sot shqipen, kur ne mardhëniet me të huajt, krijuan gjuhën greke, liturgjike, diplomatike, zyrëtare dhe ndërkombëtare (për tu marrë vesh me jo pellazgët) nga fjala e tyre bër bër onomatope, po ashtu si në shqipen e sotme bërbër ose belbër krijuan fjalën: βαρβαρ – ος (barbar – os). Dhe ky cilësor u përdor nga të lashtët si për ata që flisnin një gjuhë të ndryshme nga grekët dhe që ishin si rrjedhim të huaj, edhe për ata që ishin helen , por që shqipëtonin keq gjuhën greke, duke shtrembëruar dhe duke bërë të pakuptueshme, apo e flisnin shpejt dhe me gabime, duke e bërë njësoj të pakuptueshme…
Përfundimisht cilësori βαρβαρος (barbaros) përdorej nga helenët vetëm për menyrën për të folur dhe aspak për racen e dikujt; gjë që i bënte pellazgët – me përjashtim të atyre që e dinin e flisnin dhe e shkruanin greqishten – të konsideroheshin si barbarë, po ashtu si të huajt për racën pellazge, me përjashtim të atyre që dinin mirë greqishten dhe njësoj konsideroheshin se ishin helen. Për të saktësuar kuptimin që mori më pas fjala βαρβαρος (barbaros) do të citojmë këtu një farë aksiome që ata të cilët quheshin helen e kanë krijuar për t’u shërbyer si kriter i lehtë që të dallonin helenët dhe jo helenët: Πασ μη Ελλην βαρβαρος (pas mē Ellēn barbaros) domethëne Ti jo helen (je) barbar, thoshin ata; duke e përdorur këtë frazë si bazë për një silogjizëm, Demosteni ka thenë, po e citojmë: çdo jo helen është barbar; tani, Filipi babai i Aleksandrit të madh nuk është helen (atëhere mund të pyesim, përse helenet e sotëm predendojnë për Filipin, Aleksandrin, maqedonasit, epiriotet etj se jane helenë?), ateherë Filipi është barbar . Për ta përforcuar këtë silogjizëm mund të vërehet se helenët i trajtonin helenët e tjerë si barbarë vetëm e vetëm sepse nuk kuptonin dallimet dialektore të greqishtes që flisnin.
Marre nga libri "Enigma" i autorit Robert D'Angely
Link versioni italisht
: La vera etimologia di YTI (il tuo) e βαρβαρ – ος (barbar – os)

mercoledì 8 aprile 2009

KRISHTI U NGJALL


Disa kohë më parë më ra në dorë një kopje e një reviste për promovimin e turismit në Siçili. Kjo revistë quhet “ciao Sicilia what’s on…” Kjo kopje është e muajit prill të vitit 1987. Duke shfletuar këtë revistë ndesha në një poezi në gjuhën arbëresh. Poezia titullohet “Stosanesi” që është një shtembërim i fjalës greke “Christòs Anèsti”, dhe do të thotë Krishti u ngjall. Është një poezi e shkruar nga Strollaku që është pseudonimi i Antonino Cuccia me origjinë nga Contessa Entellina. Kjo poezi është shkruar plot 92 vjet më parë, dhe është shkruar për të kujtuar vizitën e Kishës greko ortodokse, Kishës Latine me rastin e Pashëkve. Strollaku është një shtrëmbërim i fjalës “astrologu”. Këtu poshtë po ju jap këtë poezi si në gjuhën arbëresh si në gjuhën e sotme shqipe, duke para thënë që përkthimi në gjuhën shqipe është aprosimativ. Do të ishte me interes të madh që ndonjë studiues i gjuhës arbëreshe te lexonte këtë poezi për të kuptuar nëse gjuha arbëreshe ka evoluar në këta gati 100 vjetët e fundit apo jo. Përfitoj nga rasti për t’ju uruar gëzuar Pashkët.


Arbëresh

Me paqe e me harè te kjò bukurëditë
Çë ka klënëçelur sa ke çë isht jetë,
qi i madh gëzim vjen një herë në vit:
kush rron e sheh pametë;
kush vdes mbëllin sytë,
kundet vete jep te jetëra Jetë,
se In Zot, vdekur rrijti tre ditë,
me kaqë harè na u ngjall si sot.
Luftarët e rruajn me gjak te sytë
Kur tundej dheu e luajnë ajo botë,
se si vdiqi In Zot ngë
u pa më dritë (dritë)
luftarët u llavtin me atë tirrimot,
rran te dheu e zbëllijtin sytë:
njohtin se aì çë vran ish e vërteta In Zot,
Shën Mëria Virgjërë rrij vënë më lip,
klajti të birin tre ditë me sot,
u kallaritin engjulitë
e erdhi ajo dritë
an’e t’i than Shën Mërisë
se u ngjall In Zot.
Shën Mëria Virgjërë rriodhi, fshijti
vat’e barcarti t’In Zot
e pa se te gjiri kish një firitë:
atë helm i madhë ndiejt
Shën Mëria kur vdiq’In Zot.
Mbi dyzet ditat te Parraisi u hip,
me flamën te dora u ngjall In Zot.
Priftèria na i mbëson këtë i madh shërbes
Se për tre ditë hipet me atë “Stosanes”
E Litirit vete t’ja thot
kini harè se u ngjall In Zot.
Këtë rrimë e bëri Strollaku
e u jam’e ju i thom sot:
me kaqë harè u ngjall In Zot.
Antonino Cuccia detto
STROLLAKU.


Shqip

Me paqe dhe gëzim te kjo ditë e bukur
Që është festuar që kur bota është krijuar
Ky gëzim i madh vjen një herë në vit
Kush rron e sheh gjithmonë
Kush vdes sytë i mbyll
Dhe në botën e përtejme hesapet i lan
Se Zoti Ynë, i vdekur ndënji tre ditë
Ma kaq hare u ngjall ai sot
Ushtarët me sy të përgjakur e ruajnë
Ndërsa dheu dridhej e toka tundej
Sepse kur Zoti Ynë vdiq
Më dritë nuk kishte
Ushtarët u tmerruan nga tërmeti
Ranë në gjunjë dhe ju hapën sytë
Kuptuan që ai që vranë ishte me të vërtetë Zoti
Shën Mëria e Virgjër po lutej
Qau të birin tre ditë deri me sot
Erdhën ëngjëjt
Dhe erdhi drita
Dhe i thanë Shën Mërisë
Se u ngjall Zoti
Shën Mëria e Virgjër vrapoi dhe sytë i fshihu
Dhe përqafoi Zotin
Dhe pa se në gji kish ai një plagë
Shumë dhimbje provoi Shën Mëria e Virgjër
Kur Zoti Ynë vdiq
Mbas dyzet ditësh në parajsë u ngjit
Me flamur në dorë Zoti u ngjall
Kisha na e mëson këtë gjë të mbrekullueshme
Dhe për tre ditë ngjitet me “Stosanesi”
Dhe kishës Latine vetë ja thot
Gëzohuni se u ngjall Zoti Ynë
Këtë rimë e bëri Strollaku
Dhe ju thot sot
Ma kaq gëzim u ngjall Zoti Ynë.

Elton Varfi
Link versioni italisht:
CHRISTÒS ANÈSTI

mercoledì 1 aprile 2009

Albanologët austriakë zbulojnë një libër shqip para Buzukut


Profesorët Stefan Schumacher dhe Joachim Matzinger nga Akademia e Shkencave Austriake kanë arritur të zbulojnë një dokument që mendohet t'i përkasë shekullit të XIV, ku shkruhet një shqipe me gërma latine. Dy profesorët në studimin e tyre kanë arritur në përfundimin se një pjesë e gjuhëve si latinisht, gjermanisht dhe thuajse pjesa më e madhe e gjuhëve të Ballkanit, kanë elementë të rëndësishëm të gjuhës shqipe.Fakti se një pjesë e foljeve kryesore të shqipes gjenden në këto gjuhë, e vërteton më së miri këtë gjë. Studimi ka si qëllim zbulimin e ndikimit të gjuhës shqipe në të gjithë gjuhët e rajonit, por edhe në gjuhët e vdekura. Janë përsëri ata, austriakët, të dashuruarit e përjetshëm me shqipen, që këtë radhë na befasojnë me një tjetër zbulim. Bëhet fjalë për një dokument që mund të hedhë dritë për shkrimin më të hershëm të gjuhës shqipe. Profesorët Stefan Schumacher dhe Joachim Matzinger nga Akademia e Shkencave Austriake kanë arritur të zbulojnë një dokument që mendohet t'i përkasë shekullit të XIV, ku shkruhet një shqipe me gërma latine. Dy profesorët kanë paraqitur fletën e një libri të Biblës që dokumenton gjuhën shqipe të shkruar në fillim të shekullit të XVI. Nëse do të vërtetohet origjinaliteti i këtij dokumenti, atëherë kemi të bëjmë me një libër më të hershëm se "Meshari" i cili daton në mes të shekullit të XVI.
Zbulimi
Nuk dihet nëse kemi të bëjmë me një zbulim të mirëfilltë shkencor apo jo. Dokumenti që publikohet në web-in zyrtar të Akademisë së Shkencave të Austrisë pretendon se bëhet fjalë për shqipe të shkruar rreth shekullit XIV. Përcaktimi më i saktë i datës do të shërbente për të vërtetuar nëse "Meshari" i Gjon Buzukut është i pari libër i shkuar në shqip apo më në fund gjuhësia ka arritur të gjejë dokumente të tjerë që e vërtetojnë këtë gjë. Në foto jepet fleta e një libri fetar, i shkruar në italisht dhe në shqip.
"Scala I. Ligierata VI. Si e krijoi 3ot$ne Adamne et Evene. Të paretë tanë print", që kuptohet. "Ligjërta e VI. Si e krijoi Zoti Adamin dhe Evën, prindërit tanë të parë".
Në gjurmët e Joklit
Dy profesorët austriakë kanë përdorur materialet dhe dokumentet e themeluesit të shkencës së Albanologjisë, Norber Jokl. Jokl ka lindur në 25 shkurt 1887 dhe është vrarë nga nazistët në maj 1942. Edhe pse me një formim juridik, Jokl iu përkushtua gjuhësisë dhe kryesisht studioi gjuhët indo-evropiane, gjuhët sllave dhe gjuhët romane. Një vëmendje të veçantë i ka kushtuar gjuhës shqipe. Në moshën 30-vjeçare mësoi gjuhën shqipe. Është autor i librave "Studime mbi etimologjinë dhe fjalëformimin e shqipes" dhe "Kërkime gjuhësore - kulturore historike nga fusha e shqipes".
Dokumentet e hershme të shqipes
Deri më sot tre cilësohen si dokumentet më të hershme të shqipes. Edhe pse gjithë gjuhëtarët pranojnë se shqipja duhet të jetë shkruar shumë kohë më parë, dokumenti i parë që e dëshmon këtë është "Formula e pagëzimit", e shkruar nga kryepeshkopi i Durrësit, Pal Ëngjelli, gjatë një vizite në dioqezën e Matit në 8 nëntor 1462. Dokumenti i dytë është fjalori i Von Harfit, i vitit 1497. Dokumenti që përmban një numër fjalësh dhe shprehjesh që i duheshin udhëtarit gjerman gjatë kalimit të tij në Shqipëri në Durrës dhe në Ulqin. Të së njëjtës rëndësi, gjuhëtarët rendisin dhe "Perikopeja e Ungjillit të Pashkës". Një dokument i shkruar në greqisht, që mendohet se i përket shekullit XV ose fillimit të shekullit XVI. Ky dokument përbëhet nga 2 pjesë të vogla Bible në gjuhën shqipe, që u gjetën në një dorëshkrim greqisht të shekullit XIV. Por si dokumenti më i rëndësishëm deri më sot mbahet "Meshari" i Gjon Buzukut, i pari libër në gjuhën shqipe. "Meshari" i përket vitit 1555. Por të gjithë studiuesit janë të një mendimi kur flasin për dokumentet më të hershme. Këtë e dëshmon dhe Arqipeshkvi francez i Tivarit me emrin Brokard, që ka udhëtuar në Shqipëri. Në një relacion latinisht të vitit 1332, ai shkruan: "Sado që shqiptarët kanë një gjuhë fare të ndryshme nga gjuha latine, prapë ata kanë në përdorim edhe në tërë librat e tyre shkronjën latine". Një gjë mund të thuhet me siguri: Nëse dokumentet shqipe ekzistojnë, zbulimin e tyre mbetet ta presim gjithmonë nga të huajt.
Formula e Pagëzimit 1462
Dokumenti i parë i vërtetuar i shqipes i përket datës 8 nëntor 1462. Është shkruar nga Kryepeshkopi i Durrësit, Pal Ëngjelli, gjatë një vizite në dioqezën e Matit. Duke parë mangësitë në ushtrimin e fesë, Pal Ëngjelli lëshon një qarkore latinisht, ku lejon që në kohë lufte fëmijët të pagëzoheshin në shqip. Formula është: "Un të pagëzonj pr'emen't Atit e t'birit e t'shpirtit shenjt" shqip .
Fjalori i Arnold Fon Harfit (1497)
Janë 26 fjalë shqip, 8 shprehje dhe numrat nga 1 deri 10 dhe 100 e 1000. Fjalori modest i udhëtarit Arnold Fon Harfit ka një rëndësi të madhe për gjuhën shqipe, duke qenë është i pari dokument i shprehjeve dhe numrave. Fjalori është zbuluar në vitin 1860, Fon Harvi udhëtoi në Durrës dhe në Ulqin.
"Meshari" i Buzukut 1555
Është i pari libër i gjuhës shqipe që është gjendur deri më sot. "Meshari" përbëhej nga 110 fletë ose 220 faqe. Origjinali i librit që ka arritur të gjendet përbëhet nga 94 fletë. Libri është kishtar dhe është shkruar në gjuhën latine, ka 154 000 fjalë. Është në dialekt verior dhe origjinali gjendet në Arkivat e Vatikanit
Marrë nga Gazeta Tirana Observer
Link versioni italisht:
Albanologi austriaci scoprono un libro in lingua albanese risalente a prima di Buzuku